1. “Dân tộc hóa, khoa học hóa, đại chúng hóa” là những nguyên tắc và nhiệm vụ được Trung ương Đảng và Hồ Chủ tịch vạch ra trong Đề cương về văn hóa Việt Nam từ năm 1943. Ba nguyên tắc đó đã chỉ đạo công tác giáo dục sau ngày Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, được sắc lệnh 146/SL ngày 10 - 8 - 1946 khẳng định là “3 nguyên tắc cơ bản của nền giáo dục mới”. Đại chúng hóa giáo dục nhằm không ngừng nâng cao dân trí và trình độ học vấn của nhân dân ta, bắt đầu từ xóa mù chữ, phổ cập giáo dục tiểu học, trung học, phát triển mạnh trung học chuyên nghiệp, đại học, “công nông trí thức hóa”, làm cho “dân tộc thông thái để kháng chiến và kiến quốc” và ngày nay để công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Kế thừa và phát triển đường lối giáo dục của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh về nguyên tắc đại chúng hóanền giáo dục trong xu thế phát triển của kinh tế tri thức, công nghệ cao nhất là công nghệ thông tin, của văn minh trí tuệ, để khỏi tụt hậu và phù hợp với xu thế giáo dục thế giới, đồng thời đẩy mạnh tiến độ phổ cập giáo dục trung học, phát triển mạnh trung học chuyên nghiệp, dạy nghề có kỹ thuật cao, nước ta phải từng bước đại chúng hóa giáo dục đại học.

2. Khác với giáo dục phổ thông (tiểu học, trung học) có mục tiêu “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân”, mục tiêu của giáo dục nghề nghiệp “đào tạo người học có kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp ở các trình độ khác nhau”, “có khả năng tìm việc làm”. Còn mục tiêu của giáo dục đại học là “đào tạo người học có kiến thức và năng lực thực hành nghề nghiệp tương xứng với trình độ đào tạo”, “có khả năng phát hiện, giải quyết những vấn đề thông thường thuộc chuyên ngành được đào tạo”. Giáo dục sau đại học với trình độ thạc sĩ có mục tiêu “giúp người học nắm vững lý thuyết, có trình độ cao về lý thuyết và thực hành, phát hiện và giải quyết những vấn đề thuộc chuyên ngành được đào tạo”, còn tiến sĩ “có năng lực nghiên cứu độc lập, sáng tạo, giải quyết các vấn đề khoa học công nghệ cao, hướng dẫn hoạt động chuyên môn”. Ngày nay, giáo dục thế giới vừa coi trọng đại chúng hóa đại học, vừa phát triển sau đại học. Đại chúng hóa đại học gắn liền với học suốt đời, tạo nên xã hội học tập, làm cho người lao động cập nhật tri thức hiện đại, có năng lực sống và làm việc trong nền kinh tế tri thức. Sau đại học gắn với đào tạo nhân tài là bộ phận nhân lực tinh hoa của một nước (giống như quan niệm về “nguyên khí quốc gia” của nước ta trước đây). Như vậy, sau giáo dục trung học, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và sau đại học bao gồm trình độ nghề nghiệp từ thấp đến cao nhằm đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa và hiện đại hóa nước ta. Với học tập suốt đời trong một xã hội học tập, theo chuyên ngành hoặc các chuyên ngành có quan hệ với nhau, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học, sau đại học cần liên thông với nhau đáp ứng yêu cầu vươn lên của người lao động. Riêng giáo dục đại học, ngày nay thế giới quan niệm không chỉ đóng khung trong đào tạo cao đẳng (thường 3 năm sau phổ thông trung học) và đại học (4 - 6 năm sau phổ thông trung học) mà linh hoạt gọi là giáo dục sau trung học. Vừa làm vừa học, bằng các chứng chỉ học phần, người học vươn dần lên trình độ đại học. Cả hệ thống cũng như với từng người, việc đại chúng hóa đại học theo cách này là khả thi và với những người lao động hiếu học, biết tự học, có ý chí vươn lên thì họ có thể đạt trình độ đại học và cũng có thể sau đại học.

3. Nhằm từng bước đại chúng hóa giáo dục đại học, chúng tôi xin có mấy đề xuất:

            a. Đặt việc tự học và học suốt đời vào trung tâm của xã hội học tập. Ngành giáo dục cần nghiên cứu triển khai mạnh mẽ phương pháp dạy - tự học cho mọi đối tượng học sinh từ tiểu học đến đại học, từ chính quy, không chính quy đến học từ xa, học trên mạng. Đoàn thanh niên nên phối hợp với Hội Khuyến học, Hội Cựu giáo chức, Tổng liên đoàn Lao động, Hội Nông dân, Hội Liên hiệp phụ nữ chủ trì phong trào học tập của xã hội học tập. Ngoài học sinh đang học ở các bậc học, cần đặc biệt vận động những người còn trong tuổi lao động tự học, tự hoàn thiện học vấn và tay nghề. Với đối tượng này, nếu họ chưa được phổ cập trung học cơ sở, trung học phổ thông thì phải giúp họ hoàn thành các trình độ này, những người đã có trình độ trung học phổ thông thì khuyến khích họ vươn lên đại học theo chuyên môn nghề nghiệp của mình.

            b. Con đường để phát triển tự học, học suốt đời, từng bước đại chúng hóa đại học ít tốn kém nhất, phù hợp với người lao động vừa làm vừa học là phương thức giáo dục từ xa. Cần phát triển mạnh mẽ các trung tâm giáo dục từ xa ở các trường đại học lớn, các viện đại học mở, các trung tâm giáo dục thường xuyên các tỉnh, thành phố, quận huyện. Đồng thời, trên cơ sở tổng kết thực tiễn, vận dụng kinh nghiệm giáo dục từ xa của thế giới mà hình thành khoa sư phạm và quản lý giáo dục từ xa của Việt Nam.

            c. Xác định sự liên thông giữa hệ thống đại học truyền thống đào tạo tập trung với hệ thống đại học đại chúng bằng giáo dục từ xa. Khuyến khích học sinh có bằng tú tài ghi tên học đại học từ xa và hàng năm có thể được thi tuyển vào hệ đại học truyền thống nếu họ có nguyện vọng và điều kiện theo học. Điều này có thể giảm bớt sức ép căng thẳng từ nhiều năm qua về tuyển sinh đại học.

            d. Các cơ quan thông tin truyền thanh, truyền hình, bưu điện viễn thông của Trung ương và địa phương có vị trí, vai trò rất quan trọng trong đại chúng hóa đại học bằng giáo dục từ xa. Trong những năm gần đây, các cơ quan này đã bước đầu góp phần tạo nên thành công của một số chương trình đào tạo đại học bằng giáo dục từ xa. Sắp tới, cần tổng kết thực tiễn để mở rộng con đường đại chúng hóa giáo dục.

            e. Nhà nước cần có chính sách khuyến khích phát triển đại chúng hóa đại học nhưng nghiêm túc trong đánh giá chất lượng tự học, kiểm tra, thi để lấy các chứng chỉ học phần và cấp phát văn bằng tốt nghiệp cho hệ này.

            Nói từng bước đại chúng hóa đại học có nghĩa là tuỳ thuộc các điều kiện cụ thể của từng ngành học, từng trường đại học, từng địa phương... để triển khai vững chắc, có chất lượng. Gần đây, thực hiện giáo dục từ xa về đại học đối với khoa Quản trị kinh doanh là một dẫn chứng tốt về đại chúng hóa đại học với phương thức giáo dục này. Bước đi chung của đại chúng hóa đại học ở nước ta có thể triển khai và vào thế ổn định trong vài thập kỷ đầu của thế kỷ XXI là bước đi hợp lý.

1. “Dân tộc hóa, khoa học hóa, đại chúng hóa” là những nguyên tắc và nhiệm vụ được Trung ương Đảng và Hồ Chủ tịch vạch ra trong Đề cương về văn hóa Việt Nam từ năm 1943. Ba nguyên tắc đó đã chỉ đạo công tác giáo dục sau ngày Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, được sắc lệnh 146/SL ngày 10 - 8 - 1946 khẳng định là “3 nguyên tắc cơ bản của nền giáo dục mới”. Đại chúng hóa giáo dục nhằm không ngừng nâng cao dân trí và trình độ học vấn của nhân dân ta, bắt đầu từ xóa mù chữ, phổ cập giáo dục tiểu học, trung học, phát triển mạnh trung học chuyên nghiệp, đại học, “công nông trí thức hóa”, làm cho “dân tộc thông thái để kháng chiến và kiến quốc” và ngày nay để công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Kế thừa và phát triển đường lối giáo dục của Đảng và tư tưởng Hồ Chí Minh về nguyên tắc đại chúng hóanền giáo dục trong xu thế phát triển của kinh tế tri thức, công nghệ cao nhất là công nghệ thông tin, của văn minh trí tuệ, để khỏi tụt hậu và phù hợp với xu thế giáo dục thế giới, đồng thời đẩy mạnh tiến độ phổ cập giáo dục trung học, phát triển mạnh trung học chuyên nghiệp, dạy nghề có kỹ thuật cao, nước ta phải từng bước đại chúng hóa giáo dục đại học.

2. Khác với giáo dục phổ thông (tiểu học, trung học) có mục tiêu “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân”, mục tiêu của giáo dục nghề nghiệp “đào tạo người học có kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp ở các trình độ khác nhau”, “có khả năng tìm việc làm”. Còn mục tiêu của giáo dục đại học là “đào tạo người học có kiến thức và năng lực thực hành nghề nghiệp tương xứng với trình độ đào tạo”, “có khả năng phát hiện, giải quyết những vấn đề thông thường thuộc chuyên ngành được đào tạo”. Giáo dục sau đại học với trình độ thạc sĩ có mục tiêu “giúp người học nắm vững lý thuyết, có trình độ cao về lý thuyết và thực hành, phát hiện và giải quyết những vấn đề thuộc chuyên ngành được đào tạo”, còn tiến sĩ “có năng lực nghiên cứu độc lập, sáng tạo, giải quyết các vấn đề khoa học công nghệ cao, hướng dẫn hoạt động chuyên môn”. Ngày nay, giáo dục thế giới vừa coi trọng đại chúng hóa đại học, vừa phát triển sau đại học. Đại chúng hóa đại học gắn liền với học suốt đời, tạo nên xã hội học tập, làm cho người lao động cập nhật tri thức hiện đại, có năng lực sống và làm việc trong nền kinh tế tri thức. Sau đại học gắn với đào tạo nhân tài là bộ phận nhân lực tinh hoa của một nước (giống như quan niệm về “nguyên khí quốc gia” của nước ta trước đây). Như vậy, sau giáo dục trung học, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học và sau đại học bao gồm trình độ nghề nghiệp từ thấp đến cao nhằm đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa và hiện đại hóa nước ta. Với học tập suốt đời trong một xã hội học tập, theo chuyên ngành hoặc các chuyên ngành có quan hệ với nhau, giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học, sau đại học cần liên thông với nhau đáp ứng yêu cầu vươn lên của người lao động. Riêng giáo dục đại học, ngày nay thế giới quan niệm không chỉ đóng khung trong đào tạo cao đẳng (thường 3 năm sau phổ thông trung học) và đại học (4 - 6 năm sau phổ thông trung học) mà linh hoạt gọi là giáo dục sau trung học. Vừa làm vừa học, bằng các chứng chỉ học phần, người học vươn dần lên trình độ đại học. Cả hệ thống cũng như với từng người, việc đại chúng hóa đại học theo cách này là khả thi và với những người lao động hiếu học, biết tự học, có ý chí vươn lên thì họ có thể đạt trình độ đại học và cũng có thể sau đại học.

3. Nhằm từng bước đại chúng hóa giáo dục đại học, chúng tôi xin có mấy đề xuất:

            a. Đặt việc tự học và học suốt đời vào trung tâm của xã hội học tập. Ngành giáo dục cần nghiên cứu triển khai mạnh mẽ phương pháp dạy - tự học cho mọi đối tượng học sinh từ tiểu học đến đại học, từ chính quy, không chính quy đến học từ xa, học trên mạng. Đoàn thanh niên nên phối hợp với Hội Khuyến học, Hội Cựu giáo chức, Tổng liên đoàn Lao động, Hội Nông dân, Hội Liên hiệp phụ nữ chủ trì phong trào học tập của xã hội học tập. Ngoài học sinh đang học ở các bậc học, cần đặc biệt vận động những người còn trong tuổi lao động tự học, tự hoàn thiện học vấn và tay nghề. Với đối tượng này, nếu họ chưa được phổ cập trung học cơ sở, trung học phổ thông thì phải giúp họ hoàn thành các trình độ này, những người đã có trình độ trung học phổ thông thì khuyến khích họ vươn lên đại học theo chuyên môn nghề nghiệp của mình.

            b. Con đường để phát triển tự học, học suốt đời, từng bước đại chúng hóa đại học ít tốn kém nhất, phù hợp với người lao động vừa làm vừa học là phương thức giáo dục từ xa. Cần phát triển mạnh mẽ các trung tâm giáo dục từ xa ở các trường đại học lớn, các viện đại học mở, các trung tâm giáo dục thường xuyên các tỉnh, thành phố, quận huyện. Đồng thời, trên cơ sở tổng kết thực tiễn, vận dụng kinh nghiệm giáo dục từ xa của thế giới mà hình thành khoa sư phạm và quản lý giáo dục từ xa của Việt Nam.

            c. Xác định sự liên thông giữa hệ thống đại học truyền thống đào tạo tập trung với hệ thống đại học đại chúng bằng giáo dục từ xa. Khuyến khích học sinh có bằng tú tài ghi tên học đại học từ xa và hàng năm có thể được thi tuyển vào hệ đại học truyền thống nếu họ có nguyện vọng và điều kiện theo học. Điều này có thể giảm bớt sức ép căng thẳng từ nhiều năm qua về tuyển sinh đại học.

            d. Các cơ quan thông tin truyền thanh, truyền hình, bưu điện viễn thông của Trung ương và địa phương có vị trí, vai trò rất quan trọng trong đại chúng hóa đại học bằng giáo dục từ xa. Trong những năm gần đây, các cơ quan này đã bước đầu góp phần tạo nên thành công của một số chương trình đào tạo đại học bằng giáo dục từ xa. Sắp tới, cần tổng kết thực tiễn để mở rộng con đường đại chúng hóa giáo dục.

            e. Nhà nước cần có chính sách khuyến khích phát triển đại chúng hóa đại học nhưng nghiêm túc trong đánh giá chất lượng tự học, kiểm tra, thi để lấy các chứng chỉ học phần và cấp phát văn bằng tốt nghiệp cho hệ này.

            Nói từng bước đại chúng hóa đại học có nghĩa là tuỳ thuộc các điều kiện cụ thể của từng ngành học, từng trường đại học, từng địa phương... để triển khai vững chắc, có chất lượng. Gần đây, thực hiện giáo dục từ xa về đại học đối với khoa Quản trị kinh doanh là một dẫn chứng tốt về đại chúng hóa đại học với phương thức giáo dục này. Bước đi chung của đại chúng hóa đại học ở nước ta có thể triển khai và vào thế ổn định trong vài thập kỷ đầu của thế kỷ XXI là bước đi hợp lý.